ايران، مهد چوگان

نام چوگان در افسانه‌ها، داستان‌ها، منظومه‌ها و کتب تاريخي آمده و همواره از اين بازي به عنوان يک بازي باستاني ايرانيان ياد شده است، نخستين‌باري که در تاريخ ايران از بازي چوگان سخن رفته، مربوط به افسانه‌هاي زمان بنيان‌گذاري حکومت ساساني در «کارنامه‌ي اردشير بابکان» است.

اردشير نوجوان زماني به دربار اردوان ـ آخرين شاه اشکاني ـ رفت، شاه فرمان داد «هر روز با فرزندان او و بزرگان به نخچيرگاه و چوگان بازي برود و اردشير نيز چنين مي‌کرد. به ياري يزدان در چوپيکان‌بازي (چوگان) و سواري و شَترَنگ (شطرنج) و نيواَرتَخشير (نَرد) و ديگر فرهنگ‌ها بر همه‌ي ايشان چيره بود». از اين سند، مي‌توان پي برد که اين بازي‌ها پيشتر از زمان ساساني در ايران وجود داشته‌اند.

پيشينه‌ چوگان را در ايران مي‌توان با بهره‌گيري از چندين سند از جمله شاهنامه فردوسي که شاهان و بزرگان افسانه‌اي چون لهراسب و سياوش را آشنا به بازي چوگان برمي‌شمارد، به زمان هخامنشيان يا حتي پيش از آن نيز رساند.

نظامي در شرف‌نامه، داستاني را به نظم کشيده است که در آن زماني که اسکندر به ايران حمله مي‌کند، داريوش سوم گوي و چوگاني براي او مي‌فرستد و او را تحقير مي‌کند. در تاريخ بلعمي نيز به گونه‌اي به اين موضوع پرداخته شده است و پيغام داريوش سوم به اسکندر چنين آمده: «تو کودکي، اينک چوگان و گوي فرستادم، بازي کن و ز ملک دست بازدار...». سند ديگري حاکي از بازي چوگاني ميان ايرانيان و تورانيان نزديک به 600سال پيش از ميلاد مسيح است.

بر اساس اين شواهد، مهد و زادگاه اين ورزش ايران باستان است و نام چوگان نيز از آن دوران به يادگار مانده است. بعدها و به مرور، اين ورزش به ساير کشورها از جمله شبه قاره هند نيز شناسانده شد.

در زمان سلطه انگلستان بر شبه قاره هند، اين كشور به عنوان يكي از محل‌هاي نگهداري اسب‌هاي چوگان و مركز برگزاري اين مسابقات بود و اين روند تا شروع جنگ جهاني ادامه داشت. پس از آن پيوند نزديک ميان انگلستان و هندوستان چوگان را به اروپا کشاند و نخستين بازي چوگان در انگلستان انجام گرفت.

در اوايل سده نوزدهم که ناشايستگي شاهان ايران دارايي‌ها و فرهنگ را به نابودي مي‌کشيد اين بازي نيز در زادبوم خود به فراموشي سپرده شد. در سال 1880 بازي‌هاي جهاني به نام جام "وست چستر" آغاز شد که 9 دوره از آن برگزار شد و در چهار دوره از بازي‌هاي المپيک تابستاني نيز بازي چوگان انجام شد.

در اين دوران طولاني چوگان در ميهن خود آسيب‌هاي بيشتري مي‌ديد تا آنجا که پس از ناصرالدين شاه تا آغاز دهه 1350 که جنبش براي نو کردن همه رشته‌هاي سوارکاري سر مي‌گيرد نامي از آن برده نمي‌شود.

در آن زمان چوگان جان تازه‌اي گرفته و تعدادي از مردان و زنان به اين ورزش پرداختند و در ميدان‌هاي خاکي گوي ‌زدند و چند تيم خارجي به ايران آمدند و تيم‌هاي کشورمان در چند بازي خارج از کشور شرکت کردند. در آغاز انقلاب اسلامي و با شروع جنگ تحميلي بازي چوگان براي مدتي تعطيل شد و ميدان‌هاي تهران و شيراز تغيير کاربرد پيدا کرد.

ولي دوستداران اين بازي زيبا با ساختن ميداني خاکي در مجموعه سوارکاري نوروزآباد در تهران دوباره به گوي زدن پرداختند و اين بازي اصيل که ريشه در فرهنگ ما دارد را زنده نگه داشتند و هر سال چند بازي رسمي و نيمه رسمي برگزار مي‌شد. تا اين که در سال 1381 فدراسيون چوگان شکل گرفت و چندين ميدان چمن در تهران و حاشيه تهران ساخته شد و اکنون در چهار باشگاه تهران و تعداد معدودي از استان‌ها چوگان بازي مي‌شود.

چوگان را ورزش ايران مي‌دانند، در اين رابطه سندي با وسعت ميدان نقش جهان و دروازه‌هاي چوگان آن در اصفهان از زمان صفويان موجود است. ادبيات ايران گواه ديگري است که بر اين موضوع صحه مي‌گذارد.

شوکت پور پشنگ و تيغ عالمگير او/ در همه شهنامه‌ها شد داستان انجمن/ خنگ چوگاني چرخت رام شد در زير زين/ شهسوارا چون به ميدان آمدي گويي بزن (حافظ)